Pomiędzy. Zabudowa międzypól w twierdzy Kraków przed 1914 rokiem – zarys tematu. Część 2 (lata 50. i 60. XIXw.).

 

Chronologicznie pierwszymi elementami zabudowy międzypól w obrębie twierdzy, powołanej do istnienia w 1850 roku, były szańce i baterie polowego obozu warownego z czasów wojny krymskiej (1854-55). Działanie to miało charakter nietypowy, jako że wspomniane obiekty nie tyle wypełniły przestrzenie pomiędzy dziełami stałymi co zastąpiły dzieła stałe, których budowy nie udało się rozpocząć przed nadejściem zagrożenia wojennego. Idea obrony, prowadzonej w oparciu o obwód umocnień, złożony z gęsto (co ok. 600 m) rozmieszczonych szańców, sprowadzała się do połączonego działania umieszczonej w zamkniętych obiektach artylerii (zabezpieczanej przez własne pododdziały piechoty) oraz manewrujących wokół nich oddziałów piechoty i kawalerii. W realiach stosowanej ówcześnie broni gładkolufowej, całe międzypole pozostawało pod skutecznym artyleryjskim ogniem dwustronnym pocisków pełnych oraz jednostronnym kartaczy. Dodatkowo na tyłach, w odległości do ok. 1,5 km, istniała ciągła pozycja rdzenia (ówcześnie w formie improwizowanej, w latach 60. wykonana w formie stałej/półstałej). Z tego powodu nie występowała konieczność wykonania w miedzypolach szańców dodatkowych pozycji obronnych.

Załoga Westerplatte pododdziałem fortecznym – polemika.

 

 

W numerze 6/2024 czasopisma „Wojna i pamięć”, opublikowano artykuł „Dostosowanie struktury organizacyjnej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte do działań obronnych w 1939 r. w porównaniu do organizacji innych oddziałów fortecznych”, autorstwa Ryszarda Rybki i Wojciecha Samóla. Autorzy stawiają w nim tezę, mówiącą że pododdział obsadzający wymienioną placówkę miał charakter kompanii specjalnej (fortecznej) – zatem analogiczny do innych tego typu jednostek, jakie formowano w okresie międzywojennym w Polsce dla obsady zespołów fortyfikacji stałych. W mojej ocenie takie ujęcie nie oddaje prawidłowo historycznej rzeczywistości.

Pomiędzy. Zabudowa międzypól w twierdzy Kraków przed 1914 rokiem – zarys tematu. Część 1.

 

WSTĘP

Proces poznawania tak złożonego, wieloaspektowego zagadnienia jakim jest twierdza Kraków w latach 1850-1917, jest po dziś dzień nierównomierny w poszczególnych obszarach tematycznych. Umocnienia polowe z nią związane, pozostawały przez długi czas na marginesie zainteresowań badaczy. Stan ten przełamał w pewnym zakresie artykuł M. Chłopka z 2002 r. roku (w: Forteca, nr 11). Zarówno jednak wspomniany tekst jak i wszystkie wcześniejsze i późniejsze, odnosiły się do obiektów faktycznie zrealizowanych, co nie dawało pełnego obrazu w odniesieniu do okresów, kiedy w twierdzy bądź nie wykonywano bądź wykonywano na niewielką skalę, mobilizacyjną rozbudowę przy użyciu fortyfikacji polowej. Pełniejszy obraz udało się zatem uzyskać jedynie w odniesieniu do czasów polowego obozu warownego z czasów wojny krymskiej oraz twierdzy w okresie pierwszej wojny światowej.

Schrony dla ludności Polski

 

W czerwcu 2022 roku pojawiła się w mediach wypowiedź Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, informująca o istnieniu na terenie Polski 60 tysięcy „miejsc mogących być schronami”, mogących pomieścić 1,3 mln osób czyli niespełna 3,4% populacji kraju. Wspomniane dane były następnie często przytaczane jako obraz dramatycznego stanu zabezpieczenia ludności cywilnej przed środkami napadu powietrznego. Nie negując poważnych zaniedbań we wspomnianej dziedzinie, trzeba jednak zauważyć że podane wyliczenia, nie osadzone w kontekście prawdopodobnych zagrożeń, kreować mogą zupełnie błędny obraz potrzeb w zakresie biernej obrony przeciwlotniczej.

Odspajanie lica fortecznych murów oporowych

 

Mur oporowy należy do najpowszechniej spotykanych elementów przeszkodowych (przeciwszturmowych) w fortyfikacji, szczególnie w okresie nowożytnym. Jego prawidłowy stan techniczny warunkuje często stan dużej części dzieła obronnego (awaria muru powoduje utratę stabilności znajdującego się za nim wału). Widoczne nierzadko w obiektach pozbawionych bieżącej konserwacji, charakterystyczne odspojenie lica murów, szczególnie tych wykonanych z cegły, każą przyjrzeć się procesom, jakie zagrażają temu elementowi konstrukcyjnemu i warunkom jakie należy spełnić by skutecznie je zatrzymać

Zdwojone mury przeszkodowe

 

Do lat 90-tych XIX wieku, wysoki mur był w fortyfikacji stałej najpowszechniej stosowanym elementem przeszkodowym. Nie inaczej było w twierdzy Kraków w II połowie XIX wieku. Początkowo, w latach 50 i 60 tych, stosowano mury oporowe i galerie by w latach 80 tych w większości przypadków odejść od nich na rzecz tańszych murów wolnostojących. Ze względów ekonomicznych typowym rozwiązaniem było użycie pojedynczej przeszkody ulokowanej w skarpie, przeciwskarpie lub na dnie fosy. Z tego względu na szczególną uwagę zasługują przypadki gdzie została ona zdublowana. Oznaczają bowiem wystąpienie szczególnych okoliczności, uzasadniających poniesienie wyższych kosztów.

"Zieleń forteczna" w twierdzy Kraków

 

„Jak cieniste parki z polanami wśród drzew przedstawiają się dziś niemal wszystkie forty, które nie uległy dewastacji przez niewłaściwych użytkowników” (J.Bogdanowski, 1979)

Książka profesora Janusza Bogdanowskiego „Warownie i zieleń twierdzy Kraków” na kilka dziesięcioleci uformowała sposób myślenia o przyrodniczych i krajobrazowych aspektach fortyfikacji stolicy małopolski. Wychodząc z twórczego założenia, że twierdza to nie tylko relikt przeszłości ale też potencjalny fundament dla zbudowania lepszej przyszłości rozwijającego się miasta, autor kreślił obraz fortów jako naturalnych parków, pokrytych starodrzewem. Wartości inżynierskich aspektów umocnień towarzyszyć miała zatem wartość estetyczna i ekologiczna ich zadrzewień. Tak nakreślone ujęcie tematu miało swoje zarówno dobre jak i złe strony. Z jednej uwrażliwiło na istnienie w obok fortyfikacji, rozległych nasadzeń maskujących, z drugiej stworzyło zalążki „mitu zieleni fortecznej”. W kolejnych dziesięcioleciach elementy „zielone” stały się przedmiotem osobnych badań (Jadwiga Wielgus) oraz jednym z ważnych argumentów na rzecz ochrony nie tylko samych obiektów obronnych ale także całego „krajobrazu warownego” w jakim je historycznie osadzono. Z biegiem czasu „zieleń forteczna” zaczęła jednak żyć własnym życiem, w podwójnym znaczeniu tego określenia. Z jednej strony nastąpił gwałtowny jej rozrost na działkach fortecznych. Forty-parki zamieniać zaczęły się w forty-puszcze. Z drugiej zaczęło utrwalać się przekonanie że każde drzewo rosnące na działce fortecznej to … zieleń forteczna.

Twierdza Kraków - znaczenie strategiczne i operacyjne nadgranicznej warowni

 

Rok 1879 wypada uznać za przełomowy w odniesieniu do zagadnienia strategicznego znaczenia twierdzy Kraków. Od czasu podjęcia przez Cesarza decyzji o jej utworzeniu (w 1850 roku), liczono się z zagrożeniem zarówno ze strony Rosji jak i Prus (od 1871 roku Niemiec). We wspomnianym roku, drugi z potencjalnych przeciwników podpisał jednak z Austro-Węgrami sojusz polityczno-wojskowy, znany pod nazwą Dwuprzymierza. Od tego momentu aż do końca Wielkiej Wojny z lat 1914-18, zawiązana koalicja trwa nieprzerwanie i znaczenie strategiczne twierdzy należy rozpatrywać wyłącznie w odniesieniu do konfliktu z cesarstwem Rosyjskim.

FUNDAMENTOWANIE WARTOWNI NA WESTERPLATTE

 

W maju bieżącego roku, w wyniku prowadzonych prac archeologicznych, odsłonięto relikty dolnych partii wartowni nr 5. Wespół z wcześniejszym odkryciem fundamentu „kabiny bojowej” wartowni nr 1 (w jej pierwotnej lokalizacji) oraz dokumentacją pomiarową i fotograficzną wytworzoną w związku z akcją jej przesunięcia w 1967 roku, pozwala to podjąć analizę sposobu fundamentowania obu obiektów w kontekście analogicznych rozwiązań stosowanych w polskich obiektach fortyfikacji stałej. Porównanie takie powinno uzupełnić naszą wiedzę na temat rzeczywistej wartości wartowni jako obiektów obronnych.

REKONSTRUKCJA WYGLĄDU WARTOWNI NR 5 Z WESTERPLATTE – POLEMIKA

We wrześniu bieżącego roku, w czasopiśmie „Odkrywca” (nr 9/2021) ukazał się artykuł „Wartownia 5 na Westerplatte. Jak mogła wyglądać?”. Jego autor, Marcin Dudek (dalej: M.D.), na podstawie „zdalnej” (bez bezpośredniego dostępu) analizy, odsłoniętych w trakcie badań archeologicznych, dolnych partii wartowni nr 5 oraz ikonografii historycznej, podjął próbę rekonstrukcji pierwotnego wyglądu i rozplanowania obiektu.

"Schrony modułowe" odcinka "Mikołów" z 1939 roku.

W projektowaniu obiektów budowlanych, w tym w projektowaniu dzieł fortyfikacyjnych, wyróżnić można cztery zasadnicze metody. Pierwsza to projektowanie indywidualne, polegające na jednorazowym doborze rozwiązań. Drugie, które można by nazwać wzorcowym, opiera się na wcześniej opracowanych zasadach, regulujących parametry charakterystycznych elementów obiektu (grubości ścian, szerokości pomieszczeń, rozwiązania detali). Trzecie, modułowe, wykorzystuje gotowe całości (moduły), z których zestawia się daną budowlę. Czwarte wreszcie, „typowe”, operuje projektami całych obiektów, stanowiącymi podstawę do wielokrotnej realizacji. W polskiej fortyfikacji okresu międzywojennego można zaobserwować występowanie w różnych okresach wszystkich czterech systemów projektowania. Niniejszy tekst koncentruje się na grupie projektów schronów, opracowanych przez Kierownictwo Robót nr 17D, zrealizowanych w 1939 roku na odcinku „Mikołów” a opartych na zasadzie modułowej.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część jedenasta.

„Tradytory” które nie były tradytorami.

Za sprawą książki „Warownie i zieleń twierdzy Kraków” z 1979 roku, twierdza zyskała trzy dodatkowe „tradytory”. Tak zinterpretowane zostały obiekty, wzniesione w ramach dzieł: „Bielany”, „Bodzów” i przy szańcu S2 „Olszanica”. Tak też, po dzień dzisiejszy bywają one określane. Wypada więc zwrócić uwagę na stan faktyczny i „odpowiednie dać rzeczy słowo”.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część dziesiąta.

Tradytory fortu rdzenia N-2 (1909?).

Stanowiły jednostkowy w twierdzy przykład adaptacji kazamat dzieła poligonalnego do omawianej funkcji. Fort „Kościuszko” jest także jedynym w Krakowie, posiadającym dwa tradytory.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część dziewiąta.

Tradytor fortu rdzenia nr 7 (1909r.).

Stanowił element ograniczonej modernizacji dawnego wysuniętego fortu poligonalnego, zaadaptowanego na dzieło rdzenia. Pod względem rozwiązań zbliżony jest do, opisanego wcześniej (http://fortyfikacjawalczaca.blogspot.com/2019/07/tradytory-krakowskich-fortow-przeglad.html) tradytora "Bastionu IVa". Działa tradytorowe spełniać miały podobne zadanie jak barkowe półbaterie w nowych fortach rdzenia. Silne wyniesienie wału fortu 7 ponad otaczający teren i związana z tym znaczna ekspozycja stanowisk były zapewne powodem zwiększenia stopnia ochrony dział przez ukrycie ich w kazamatach.

Schron "Waligóra" z Węgierskiej Górki - lekcja historii.

Fortyfikacja bierze swój początek w krajobrazie. U podstaw bowiem jej powstania stoi zawsze decyzja wyboru miejsca dogodnego do obrony. Warunki terenowe, rozpatrywane tak w sensie fizycznym (geologii, ukształtowania i pokrycia terenu) jak i taktycznym (możliwości i ograniczenia wykorzystania terenu dla działań wojsk własnych i przeciwnika) stwarzają ogół uwarunkowań jakim podporządkować się musi rozplanowanie obiektu obronnego. Obszar wpływu krajobrazu na wygląd fortyfikacji może zatem być bardzo rozległy, obejmując nie tylko miejsce usytuowania obiektu obronnego ale i całe przewidywane pole walki, w granicy donośności broni obrońcy i atakującego. Można zatem zauważyć prawidłowość, iż im teren bogatszy pod względem ukształtowania czy pokrycia tym bardziej jego wpływ widoczny jest w ukształtowaniu fortyfikacji.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część ósma.

Tradytor fortu rdzenia „Bastion IVa” (1908r.).

Stanowił element ograniczonej modernizacji fortu poligonalnego, reditowego, z lat 50-tych XIXw. Pierwotnie było to dzieło wysunięte, opatrzone numerem 12. W latach 80-tych XIXw. zostało włączone do, poszerzonego w kierunku północnym, poligonalnego rdzenia jako „Bastion IVa”. Po 1907r. fort wszedł w skład tworzonego nowego rdzenia twierdzy.

PÓŁ-FORT

STAN OBECNY:

Od kilkudziesięciu lat krakowski fort „Prokocim”, pomimo wpisu do rejestru zabytków, pozostaje nieużytkowanym pustostanem, pozbawionym bieżącego nadzoru, konserwacji i porządkowania.

"Wielkie Planty" profesora Bogdanowskiego w ... Holandii.

Fort bij Spijkerboor wraz z otaczającym krajobrazem. (za: natuurmonumenten.nl)

Rok 1979 miał szansę stać się początkiem przełomowego etapu w rozwoju Krakowa. Etapu, który z perspektywy dnia dzisiejszego ocenialibyśmy jako opartego o założenia dalekowzroczne, racjonalne i gospodarne. Nic takiego jednak nie nastąpiło. Wydana we wspomnianym roku książka „Warownie i zieleń Twierdzy Kraków” wywołała duże wrażenie, które jednak nie przełożyło się na praktyczne działania.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część siódma.

Tradytor fortu nr 44 „Tonie” (1902-08r).

Jest to jedyny w III pierścieniu przypadek budowli omawianego typu, o przeznaczeniu w pełni zgodnym z nazwą. Posiada najbogatsze wyposażenie spośród tradytorów w twierdzy Kraków. Mimo niekompletnego stanu zachowania, pozostaje cennym świadkiem osiągnięć koncepcyjnych i technicznych austro-węgierskiej szkoły fortyfikacyjnej, pod pewnymi względami wyprzedzających swoją epokę.

Tradytory krakowskich fortów. Przegląd rozwiązań w aspekcie taktycznym. Część szósta.

Tradytor fortu Nr 53a “Winnica” (1898-99r.).

Stanowił w twierdzy Kraków pierwszy tego typu obiekt, uzbrojony w armaty wzoru M.98, charakteryzujące się odmiennym od stosowanego uprzednio typem lawety.